ARS ET USUS. Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Stanisława Rudnickiego

Stanisław Rudnicki prawie 40 lat był sędzią, przez siedem lat adwokatem. Przeszedł wszystkie szczeble kariery sądowej. W 1957 r. opublikował swój pierwszy artykuł. Od tego czasu łączył praktykę prawniczą z pogłębioną refleksją teoretyczną. Wytykał błędy, analizował je i poszukiwał najlepszych rozwiązań.

Po przejściu w stan spoczynku nie zaprzestał intensywnej pracy, przeciwnie, ciągle komentuje, krytykuje, radzi. Nie uzyskał stopni ani tytułów naukowych, a jednak jest niekwestionowanym autorytetem w dziedzinie prawa rzeczowego i prawa o księgach wieczystych i hipotece, żeby wspomnieć tylko te obszary cywilistyki, którym poświęca najwięcej uwagi i ciągle młodzieńczego zapału. Ogromny dorobek jurysdykcyjny i piśmienniczy, pasja badawcza, twórcze uczestnictwo w dyskursie prawniczym i działalności legislacyjnej pozwalają mówić o Nim śmiało – Sędzia i Uczony.

Sędziowie Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, ci którzy mieli zaszczyt z nim współpracować od chwili, gdy na fali przemian po 1989 r. wrócił do odrodzonego Sądu Najwyższego i został prezesem kierującym pracami Izby Cywilnej, oraz ci, którzy znają Go głównie z książek, komentarzy i glos, postanowili uczcić wyjątkowego człowieka, obywatela Rzeczypospolitej – wzoru rzetelności i pracowitości. Do udziału w tym przedsięwzięciu zaproszono także innych wybitnych prawników, z którymi sędzia Stanisław Rudnicki współpracował w Sądzie Najwyższym i Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego.

Księga pamiątkowa jest najwyższą formą uznania dla osobowości człowieka i jego dorobku. Jest wyrazem hołdu i podziękowania za pracowite życie, ale i sama wymaga dodatkowego wysiłku od jej autorów. W dobie inflacji prawa i utraty społecznego zaufania do prawników niezbędne jest wskazywanie wzorów do naśladowania i wzywanie do nadzwyczajnej mobilizacji w interesie budowania sprawnie funkcjonującego sądownictwa, jako niezbędnego elementu struktur demokratycznego państwa prawa. Dlatego też nasz zbiór studiów i artykułów pisanych z potrzeby serca, i dotyczący różnych palących problemów cywilnego prawa materialnego i procesowego, a także ustroju sądów, nie nawiązuje do żadnej „okrągłej” rocznicy – jest darem dla człowieka pracowitego oraz życzeniem, by jego następcy częściej próbowali łączyć ogromną wiedzę praktyczną z potrzebą ogólniejszej refleksji dogmatycznej. W tym kontekście tytuł tej księgi nabiera szczególnego znaczenia; ars et usus – niech jurysprudencja częściej przemawia ustami tych, którzy ją tworzą, tak jak od lat czynił to i nadal czyni sędzia Stanisław Rudnicki.

Stanisław Rudnicki urodził się w rodzinie inteligenckiej dnia 20 listopada 1926 r. w Piastowie koło Warszawy, jako syn Adama i Izabelli małżonków Rudnickich. Uczęszczał do szkoły Wojciecha Górskiego w Warszawie. W okresie okupacji uczył się na tajnych kompletach i brał udział w konspiracji w szeregach Armii Krajowej, m.in. jako dowódca drużyny do zadań specjalnych (dywersja) w VII Obwodzie AK. Egzamin dojrzałości zdał w Państwowym Liceum Ogólnokształcącym nr 18 w Bielsku. Studia prawnicze ukończył w 1950 r. na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (w czasie studiów pracował ponad dwa lata w Banku Spółek Zarobkowych S.A. w Bielsku), a następnie rozpoczął aplikację sądową w okręgu Sądu Apelacyjnego w Katowicach (w Sądzie Okręgowym w Cieszynie). Ślubowanie sędziowskie złożył w dniu 3 lipca 1951 r., był sędzią Sądu Powiatowego w Katowicach, Sadu Powiatowego dla m. Katowice, a od dnia 31 grudnia 1953 r. – Sądu Wojewódzkiego w Katowicach (wówczas Stalinogrodzie) w wydziale cywilnym rewizyjnym. Od dnia 1 lutego do końca grudnia 1963 r. delegowany był do Sądu Najwyższego.

W dniu 9 kwietnia 1964 r. został sędzią Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy (w wydziale cywilnym rewizyjnym). Od dnia 20 grudnia 1965 r. był starszym radcą w Departamencie Ustawodawczym Ministerstwa Sprawiedliwości, a następnie naczelnikiem Wydziału Prawa Cywilnego i Adwokatury w tym Ministerstwie. W 1970 r. wrócił do orzekania w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie, a od listopada 1971 r. został członkiem Biura Orzecznictwa Sądu Najwyższego. Na podstawie uchwały Rady Państwa z dnia 15 maja 1972 r. wybrany został sędzią Sądu Najwyższego.

W listopadzie 1980 r., w czasach tzw. pierwszej „Solidarności”, zorganizował Komisję Zakładową NSZZ „Solidarność” przy Sądzie Najwyższym, a od dnia 17 grudnia tego roku był jej przewodniczącym. Po wprowadzeniu stanu wojennego ówczesny Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Włodzimierz Berutowicz wystąpił w dniu 28 grudnia 1981 r. o odwołanie Go z Sądu Najwyższego za to, że „wywieszał na tablicy ogłoszeń w Sądzie Najwyższym materiały sprzeczne z dobrem Sądu Najwyższego i godzące w jego powagę.” Kierownictwu Sądu Najwyższego bardzo nie spodobał się także Jego artykuł „O praworządności i niepraworządności w wymiarze sprawiedliwości,” opublikowany w nr 24. z 1981 r. ”Tygodnika Powszechnego”.

Uchwałą Rady Państwa z dnia 14 stycznia 1982 r. Stanisław Rudnicki został odwołany ze stanowiska sędziego Sądu Najwyższego za to, że „nadal utożsamiał się z kontrrewolucyjnym działaniem części kierownictwa NSZZ »Solidarność« i nie daje rękojmi należytego wykonywania obowiązków sędziego Sądu Najwyższego.”

W latach 1983 – 1990 był adwokatem w Izbie Adwokackiej w Radomiu. Powołany ponownie do Sądu Najwyższego od dnia 1 lipca 1990 r. został Prezesem Sądu Najwyższego, kierującym pracami Izby Cywilnej. W 1995 r. – od maja do września – pełnił obowiązki Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, w związku z urlopowaniem prof. Adama Strzembosza na czas udziału w kampanii prezydenckiej. Stanisław Rudnicki przeszedł w stan spoczynku z dniem 20 listopada 1996 r. W 2003 r. został po raz kolejny powołany w skład Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, pozostając przewodniczącym Komitetu Redakcyjnego „Orzecznictwa Sądów Polskich” i członkiem Rady Programowej „Monitora Prawniczego”.

Za swą działalność odznaczony został licznymi medalami i odznaczeniami, m.in. Medalem Zwycięstwa i Wolności (1959 r.), Krzyżem Partyzanckim (1960 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1974 r.), londyńskim Krzyżem Armii Krajowej (1975 r.), Krzyżem Kawalerskim (1980 r.) i Komandorskim (1996 r.) Orderu Odrodzenia Polski. Za wybitne zasługi na polu współpracy polskiego Sądu Najwyższego i niemieckiego Trybunału Federalnego udekorowany został w 1996 r. Wielkim Krzyżem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec.

Dorobek naukowy Stanisława Rudnickiego obejmuje monografie z zakresu problematyki prawnej nieruchomości, prawa o księgach wieczystych i hipotece, zabezpieczenia majątkowego wierzytelności oraz innych kwestii prawa rzeczowego (sąsiedztwo nieruchomości, prawo do grobu); komentarze do kodeksu cywilnego (współautor i redaktor) i ustawy o księgach wieczystych i hipotece; studia i artykuły poświęcone tym samym zagadnieniom, jak i użytkowaniu wieczystemu, ochronie dóbr osobistych, prawa lokalowego, prawa rodzinnego, problemom ustroju sądów oraz 50 glos do orzeczeń Sądu Najwyższego. Szczególne miejsce w tym dorobku zajmują publikacje omawiające orzeczenia niemieckiego Trybunału Federalnego oraz artykuły w języku niemieckim opublikowane w czasopismach i wydawnictwach zagranicznych dotyczące prawa rodzinnego, międzynarodowego obrotu prawnego, prawa rzeczowego i kwestii zabezpieczenia kredytu.

W ramach tego krótkiego wstępu nie sposób przedstawić nawet najważniejszych wątków poruszanych w tej imponującej liczbie publikacji, na dodatek stale powiększanej. Warto jednak podkreślić, że trudno rozwiązać jakąkolwiek sprawę z zakresu prawnej problematyki nieruchomości, ksiąg wieczystych i hipoteki lub zabezpieczenia kredytu bez sięgnięcia do Jego prac lub komentarzy. Podejmował także tematy zupełnie nowe, które nie miały dotąd monograficznych opracowań (np. kwestie prawa sąsiedztwa nieruchomości lub cywilistycznych zagadnień prawa do grobu). Wszystkie publikacje cechuje jasność i precyzja wywodu, wszechstronna argumentacja prawnicza oraz poszukiwanie najlepszej odpowiedzi na najtrudniejsze nawet pytania praktyczne.

Wracając do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego po siedmiu latach niezamierzonej przerwy, Stanisław Rudnicki wydatnie przyczynił się do nowej wykładni ustawodawstwa sprzed 1989 r. oraz wypracowania judykatury adekwatnej dla nowych instytucji prawnych państwa prawnego. Wprowadził w Izbie Cywilnej atmosferę wzajemnej życzliwości, koleżeństwa oraz przekonywania siłą argumentacji prawniczej.

Trafnie podkreśla się, że dorobek judykatury Sądu Najwyższego żyje z reguły własnym życiem, nie ma zwyczaju w odwoływaniu się do autorytetów sędziowskich, które je sformułowały. Sami sędziowie wiedzą jednak najlepiej, jaką rolę w orzecznictwie sądowym odegrały przemyślenia sędziego Stanisława Rudnickiego.
Wydawnictwo: LexisNexis, Rok wydania: 2005, Ilość stron: 396, Format: 17,0 × 24,2 mm, ISBN: 83-7334-438-1

Zobacz wszystkie książki autora: wstęp: Tadeusz Ereciński i Jacek Gudowski.